De bittere pil

Nieuwe antidepressiva als prozac leken wondermiddelen toen ze tien jaar geledenwerden geïntroduceerd. Nu liggen ze onder vuur en worden talloze rechtszaken aangespannen tegen producenten.

David Hawkins was vijftig jaar gelukkig getrouwd. Desondanks werd hij op zijn zesenzeventigste depressief. Aangelokt door de succesverhalen over antidepressiva ging hij naar zijn arts. Wat zou het mooi zijn als een pilletjehem uit de donkere tunnel kon halen. De arts schreef zoloft voor, een middel dat verwant is aan prozac. Voor de zekerheid nam Hawkins 250 mg in plaats van de voorgeschreven 50 mg. Een dag later belde Hawkins de politie en sprak op het antwoordapparaat in: “Ik heb mijn vrouw vermoord…. Ik heb gisteren van de dokter tabletten gekregen en ik denk dat ze te sterk waren, ik werd helemaal wild. Ik weet het niet. Ik was gek. Ik kan niets meer zeggen… Ik moet gaan. Ik ga naar buiten en maak mezelf van kant. Niemand, niemand kan me nu nog helpen.” De rechter oordeelde onlangs dat het gebruik van zoloft verantwoordelijk was voor het bloedbad.

De nieuwe Antidepressiva zijn niet meer de wondermiddelen waarvoor ze tien jaar geleden werden aangezien. De bijwerkingen kunnen ernstig zijn, ze doen niet altijd wat ze beloven en soms treedt na de aanvankelijk stemmingsverbetering een depressie op die dieper is en moeilijk te genezen valt. Voor de miljoenen mensen die wereldwijd depressief zijn, is dat een bittere pil. De wereldgezondheidsorganisatie (WHO) schat dat in het jaar 2020 depressie de meest voorkomende ziekte is. Het Europese Depres2-onderzoek stelt dat in Frankrijk en Engeland respectievelijk 22,4 en 22% van de bevolking depressief is. In Nederland is het met 17% iets minder somber gesteld. Alleen al aan ziekteverzuim kosten mensen met depressieve klachten Nederland 2,7 miljard euro per jaar. Van alle WAO’ers heeft 10% zich aangemeld met depressieve klachten, en per jaar plegen in Nederland alleen al tussen de 1000 en 1500 mensen zelfmoord, van wie twee keer zo veel mannen als vrouwen. Een depressie is de meest voorkomende geestelijke aandoening geworden. En dat terwijl depressie als ziekte officieel nog niet eens zo lang bestaat. Vroeger heette het dat iemand somber was, melancholiek of dat hij verdriet had. De diagnose depressie is dan ook niet vergelijkbaar met de diagnose suikerziekte of longontsteking, waarbij men met behulp van een lichamelijk onderzoek eenduidig kan vaststellen wat er aan de hand is, al spiegelen sommige artsen het als zodanig voor, mede onder invloed van voorlichting van de farmaceutische industrie.

Dat neemt niet weg dat een depressie een ernstige aandoening is, zowel voor een patiënt als voor zijn omgeving. Via consensusbijeenkomsten proberen psychiaters tot overeenstemming te komen over wat een depressie dan wel precies is. Dat is een lastige opgave. De ene mens is van nature vrolijker en optimistischer dan de ander. Bovendien heeft bijna niemand hetzelfde humeur. Bij vrijwel alle mensen worden vrolijke perioden afgewisseld door mindere tijden. Vooral in het najaar en voorjaar is dat goed merkbaar: mensen met een seizoensgebonden depressie reageren heel heftig op de hoeveelheid zonlicht. In de winter, als de dagen kort zijn, zijn ze extreem somber. Ze krijgen negatieve gedachten, ze slapen veel langer en eten meer dan normaal. Ze kunnen in een korte periode kilo’s aankomen. De symptomen van een klassieke depressie zijn bija tegenovergesteld. Iemand die depressief is, wordt vaak midden in de nacht wakker en kan dan niet meer slapen. De eetlust verdwijnt en gewichtsverlies is het gevolg. Alles lijkt heel traag te gaan en niets wekt de interesse of het enthousiasme. Zin in seks en de moed om dingen te ondernemen ontbreken.

Een depressie kan spontaan ontstaan, maar ook allerlei gebeurtenissen kunnen de aanleiding zijn, zoals het verlies van een vriend of familielid, ziekte, voortdurend falen en angst voor afwijzing. Daarnaast is er de bipolaire stoornis, waarbij sprake is van grote stemmingswisselingen. Degene die hieraan lijdt, is de ene periode teneergeslagen en de andere periode juist overdreven actief en opgewonden, wat zich bijvoorbeeld kan uiten in koopzucht. Deze perioden kunnen zowel kort als lang duren. (Manisch/Depressief of bipolaire stoornis.)

In sommige families komen depressies vaker voor. Er zijn aanwijzingen dat erfelijke aanleg een rol speelt, maar het blijft de vraag of niet ook sprake is van een aangeleerd gedragspatroon : de manier van omgaan met levensmoeilijkheden binnen een familie wordt misschien wel door de rest van die familie overgenomen. Negatieve ervaringen uit het verleden en het blokkeren van de pijnlijke gevoelens die daarbij horen, kunnen bijdragen aan het ontstaan van een depressie. Ook kan het gebruik van alcohol en drugs als cocaïne, amfetamine of xtc een depressie veroorzaken of verergeren.

Met het ouder worden nemen de depressies toe, zowel in aantal als in ernst. Uit onderzoek is gebleken dat vijftien tot twintig procent van de mensen ouder dan 65 jaar depressief is, wat niet zelden tot zelfmoord leidt. Depressie bij ouderen wordt vaak niet herkend. De slaapstoornissen die bij een depressie optreden en de geestelijke achteruigang lijken bij de leeftijd te horen, zeker als ouderen ook andere aandoeningen hebben, zoals dementie of de ziekte van Parkinson.

De laatste jaren is onder Amerikaanse psychiaters het begrip ‘stemmingsstoornis’ in zwang geraakt, als een soort paraplu waaronder tal van vormen van depressies vallen. Daarin schuilt een groot gevaar, want depressies dreigen over één kam te worden geschoren. Voor artsen kan het verleidelijk worden alle depressies dan ook maar op dezelfde manier te behandelen. Met prozac bijvoorbeeld, of met seroxat. Het risico dat iemand doordraait, net als Hawkins, wordt daardoor groter. De producenten van prozac en seroxat claimen dat de oorzaak van een depressie een verstoring is van het biochemische evenwicht in de hersenen: een gebrekkige productie van serotonine (zie kader). De oorzaken van depressiviteit zijn echter veel complexer, zoals ook blijkt uit het verschil tussen de ‘klassieke’ depressie en de seizoensgebonden depressie. Ook de behandeling zou verschillend moeten zijn.

Het idee bestaat dat depressies vanzelf overgaan als je maar lang genoeg wacht. Vaak is dat zo. Een gemiddelde depressie duurt vier tot zes maanden. Maar er zijn ook gevallen die niet vanzelf overgaan. Van de oudere mensen met een depressie blijkt 12% na vijf jaar nog steeds depressief. Simpelweg prozac voorschrijven is geen goed dokterswerk. Voor lichte en matige depressies zijn antidepressiva niet veel effectiever gebleken dan placebo’s. Psychotherapie zonder medicijnen is als behandeling voor lichte en matige depressies wel effectief. Net als lichaamsbeweging. Uit een Zwitsers onderzoek onder 28 proefpersonen blijkt dat een dagelijkse ochtendwandeling van een uur de klachten van seizoensgebonden depressies kan verminderen en mogelijk zelfs voorkomen. Ook bij lichte tot matige depressies is bewegen effectief. Lichttherapie, in de vorm van daglichtlampen thuis of in het ziekenhuis, is bij seizoensgebonden depressies een goed alternatief. Sint-Janskruid kan een positief effect hebben op lichte en matige depressies. De bijwerkingen zijn gering en gevallen van overdosering zijn niet bekend. Het gebruik van dit product nam snel toe nadat bekend werd dat het effectief was. Recentelijk echter bleek dat er wel problemen kunnen optreden in combinatie met andere medicijnen zoals aidsremmers en bloedverdunners. Antidepressiva werken veel beter in combinatie met psychotherapie, maar die is kostbaar. De behandeling vraagt tijd en emotionele investering. Een pilletje slikken lijkt dan makkelijker.

Prozac (Fluoxetine) kwam in 1988 op de markt. Wereldwijd hebben meer dan 39 miljoen mensen het middel geslikt. De pil heeft vanaf de introductie de voorpagina’s van alle kranten en weekbladen gehaald. Aanvankelijk was het nieuws alleen maar positief. Prozac leek veilig in het gebruik omdat het – in tegenstelling tot de klassieke antidepressiva (tricyclische antidepressiva of tca’s) – niet mogelijk is zelfmoord te plegen met een overdosis. Het medicijn behoort tot de groep van selectieve serotonine heropname-remmers (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors, of ssri’s). Deze middelen zorgen ervoor dat in het lichaam minder van het stemmingshormoon serotonine verloren gaat en dat zou een gunstige invloed hebben op het humeur. Maar hoe ze bij een depressie werken, begrijpt men eigenlijk nog steeds niet goed. Verwante medicijnen zijn paroxetine (seroxat), sertraline (zoloft) en fluvoxamine (fevarin). Nieuw onderzoek heeft laten zien wat enkele deskundigen al vanaf de kennismaking met deze antidepressiva beweren: gebruikers kunnen er, net als Hawkins, ernstig van in de war raken. Onder gebruikers zijn zelfs meer mensen die zichzelf proberen te beschadigen – door middel van een overdosis, ophanging, vergassing, voor de trein springen, met het hoofd tegen de muur slaan – dan onder gebruikers van de klassieke tca’s. Maar de farmaceutische industrie blijft zich erop beroepen dat meer mensen sterven doordat ze geen behandeling voor hun depressie krijgen, dan door de bijwerkingen of vergiftigingen meet antidepressiva. Zelfs als gebruikers zichzelf niet beschadigen, kunnen ze lijden aan ernstige en soms blijvende bijwerkingen. Een van die bijwerkingen is tardieve dyskinesie, een beschadiging aan het zenuwstelsel waardoor niemand constant last heeft van onwillekeurige spiertrekkingen en -schokjes.

Volgens Frank van Meerendonk, voorzitter van de Stichting Prozac Survivors Support Group, valt tijdens klinsche proeven 15% van de gebruikers van prozac uit wegens bijwerkingen. Ook registreerde de Amerikaanse Food and Drug Administration in 1997 al 40.000 meldingen van bijwerkingen, waarvan er 10.000 zeer ernstig waren. “Dat is erg verontrustend, omdat de FDA toegeeft dat slechts één tot tien procent van alle bijwerkingen van medicijnen wordt gerapporteerd. Bij veel ssri-slikkers treedt een psychose op, bijvoorbeeld een manische psychose. Een recent onderzoek van de Yale Universiteit liet zien dat 8% van de psychiatrische patiënten daar wordt opgenomen vanwege een psychose die het gevolg is van ssri’s. Mensen met een manische psychose voelen zich uitstekend, maar ondertussen draaien ze al hun geld erdoor, of maken met iedereen ruzie. En dan zijn er nog prozac-poopouts, bij wie het middel eerst effectief is. Maar na verloop van tijd werkt het helemaal niet meer. Dan moet de dosis omhoog. Dat gebeurt een aantal keren tot niets meer werkt. Wetenschappers menen dat het aantal serotoninereceptoren in de hersenen permanent is afgenomen, waardoor sommige patiënten chronisch depressief worden.

Zelfs wie wel baat heeft bij de ssri’s moet leren leven met de mogelijke bijwerkingen van deze middelen, zoals maag-darmklachten, het onvermogen om klaar te komen en libidoverlies. In een Canadees onderzoek waarbij 317.842 oudere mensen tussen 1992 en 1998 werden gevolgd, bleek een verband tussen het gebruik van ssri’s en de kans op maagbloedingen. Hoe ouder de gebruiker was, hoe groter de kans. Toch schrijven artsen onverminderd ssri’s voor. In het jaar 2000 slikten 800.000 mensen in Nederland deze antidepressiva, van wie twee keer zoveel vrouwen als mannen. In 1994 was dat nog maar de helft.

Zelfs kinderen moeten aan de pil. Bij een onderzoek bleek dat van een groep ondervraagde huisartsen en kinderartsen 72% wel eens een ssri had voorgeschreven aan een kind. Terwijl deze antidepressiva bij kinderen nauwelijks beter werken dan een placebo. Het is hoog tijd dat de medische wereld richtlijnen krijgt om de commeerciële belangen beter te scheiden van de gezondheidsbelangen om onderscheid te maken tussen hype en gezond verstand.

Een depressief familielid?

Omgaan met depressieve mensen is lastig. In eerste instantie kan er begrip en medelijden zijn, maar op den duur kan een patiënt de sfeer om zich heen negatief beïnvloeden en kunnen bij partners of familieleden irritatie en schuldgevoel ontstaan. Hans Ulrich Wittchen van het Max Planck Instituut in München ontwikkelde daarom richtlijnen voor de omgang met depressieve mensen. Het is voor patiënten belangrijk dat anderen hun negatieve emoties accepteren. Afleiding is van vitaal belang. Ook al zijn depressieve mensen niet tot veel in staat, probeer ze toch aan te moedigen om dingen te ondernemen. depressieve mensen kunnen veel steun en geduld gebruiken. Zadel ze niet op met verdriet en moedeloosheid. Verwijten zijn niet op hun plaats. De patiënt kan er niets aan doen dat hij depressief is. Neem aanwijzigingen dat iemand zelfmoord wil plegen serieus. Dring erop aan dat de patiënt contact opneemt met een arts of therapeut of doe dat voor hem of haar.

Tekort aan boodschapperstofjes

Hoewel er veel oorzaken zijn voor een depressie, blijft het een raadsel waarom de ene mens depressief is en de andere niet. Wetenschappers zoeken de oorzaak in de hersenen. Onderzoekers van de Washington-universiteit in St. Louis vonden twee jaar geleden dat de hypocampus bij depressieven kleiner is dan bij normale mensen. De hypocampus is een klein gebiedje in de hersenen dat belangrijk is voor het geheugen. Ook de amygdala, die betrokken is bij emoties, krimpt na herhaalde depressies. Men denkt dat het komt door een verstoorde balans in de hoeveelheid stofjes die boodschappen overbrengen tussen de zenuwcellen in de hersenen. Een tekort aan deze boodschapperstofjes zou depressief maken.

Producenten in de beklaagdenbank

Volgens de wereldgezondheidsorganisatie staat prozac op de zevende plaats van geneesmiddelen waarover gebruikers in zestig landen klagen. Seroxat van GlaxoSmithKline staat op de eerste plaats. Men weet al enige tijd dat de ontremming die de ssri’s veroorzaken bij sommige mensen leidt tot agressief gedrag en zelfmoord. Sinds prozac wordt voorgeschreven, kreeg producent Eli Lilly te maken met talloze rechtszaken, aangespannen door mensen die meenden dat hun psychische klachten het gevolg waren van prozac. Alleen al in 1994 waren het er in Amerika 160. Bij de helft van deze rechtszaken trof Eli Lilly een schikking om negatieve publiciteit te voorkomen, andere werden niet ontvankelijk verklaard. In 2000 kwam het keerpunt. Voor het eerst stelden twee rechters de klagers in het gelijk. Inmiddels loopt er tegen producent GlaxoSmithKline een zaak van 35 mensen die claimen last te hebben van de effecten van seroxat. Hun advocaten hebben al 1500 reacties gehad van mensen die mee willen procederen. Het betreft mensen die het medicijn kregen voorgeschreven wegens milde depressie of angststoornissen. Toen ze met het gebruik wilden stoppen, kregen ze klachten: hoofdpijn en duizeligheid of een griepgevoel. Het opvallende was dat hun artsen zo overtuigd waren van de veiligheid van het medicijn dat ze nooit aan bijwerkingen van seroxat dachten. De klacht tegen producent GlaxoSmithKline is dat ze artsen en patiënten niet behoorlijk hebben voorgelicht over mogelijk nadelige effecten van seroxat. Het Engelse dagblad The Guardian deed de onthutsende mededeling dat er naar de veiligheid van seroxat en andere ssri’s nooit behoorlijk onderzoek is gedaan. Psychiater David Healy ontdekte dat in de archieven van GlaxoSmithKline. En dat terwijl deze middelen vooral zo populair zijn geworden vanwege hun “veiligheid”.

Organisatie die voor de belangen van de patiënten opkomt

Ivan Wolffers: bijzonder hoogleraar farmacie aan de VU te Amsterdam. Hij schreef : Medicijnen 2000-2003 (uitgeverij contact.)

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s