Fred, zijn pieken en zijn dalen

Reformatorisch Dagblad, 11 maart 1994

Groepstherapie helpt manisch-depressieve stoornissen te herkennen. Bij hen zelf & bij Anderen.

[TDH]Lithium…. Dat werkt wel voor mensen met MD; echter de hulpstoffen die Diabetes veroorzaken of andere slechte dingen die uiteindelijk de dood tot gevolg kunnen hebben… Daarom toch maar de Orotaat – 01-10-2019

Wie manisch-depressief is, kan zijn lithiumpillen beter niet laten staan. Want hoe goed het zonder pillen ook lijkt te gaan, de psychische klachten komen na verloop van tijd keihard terug. En die klachten zijn niet voor de poes. De Duitsers hebben voor deze stemmingsstoornis een treffende uitdrukking: “Bald himmelhoch jauchzend, bald bis zum Tode betrübt.”

Fred (laten we hem zo noemen) is 32 jaar. Hij heeft een goede baan bij een handelsfirma. Hij mag zelfstandig beslissen over orders. Zijn werk doet hij prima en hij kent zijn zaakjes. Maar op een dag wordt dat anders. Hij neemt meer risico’s en wuift bezwaren van collega’s weg. ‘s Nachts als hij steeds vaker wakker ligt, denkt hij aan nieuwe exportmogelijkheden. Allerlei opwindende ideeën dropt hij bij zijn baas. En dat het uitstekende ideeën zijn, daarvan is hìj overtuigd.

Leegte

Er groeit echter wantrouwen bij collega’s en ook bij de baas. Grijpt Fred niet boven zijn macht? Er volgen twistgesprekken. Niet lang daarna komt de klap: de baas verzoekt Fred om te zien naar een andere baan. Zo kan het niet langer. Hij functioneert niet goed meer en de arbeidsrelatie is grondig verstoord geraakt. Dat brengt een omslag in Freds denken. Een diepe somberheid overvalt hem. Een leeg leven grijnst hem aan. Fred vindt zichzelf niet alleen een nietsnut, maar volet zich bovendien schuldig en onzeker. Alles doet hij verkeerd. De grote maatschappij wordt bedreigend. Fredwordt stilen teruggetrokken. De slaap wijkt steeds meer. HIj raakt al maar vermoeider en ziet het ten slotte totaal niet meer zitten. Als psychisch wrakhout spoelt hij aan bij zijn huisarts, die hem laat opnemen in een psychiatrisch ziekenhuis. De diagnose luidt: manisch-depressieve stoornis (MDS).

En daarmee behoort Fred tot de globaal 150.000 Nederlanders die ten minste eenmaal in hun leven met dit ziektebeeld te maken krijgen, vaak als ze tussen de 20 en 30 jaar oud zijn. De ziekte kan echter op alle leeftijden, zelfs bij kinderen en bejaarden, voorkomen. Bij de helft van de patiënten komt de aandoening terug. Gelukkig is de manisch-depressieve stoornis goed te behandelen. Dat kan echter betekenen dat mensen hun hele leven het medicament lithium dienen te slikken.

Kenmerken

Dr. E.M. van Gent is psychiater en hoofd van de lithiumpolikliniek in de H.C. Rümkegroep te Utrecht, waar van Gent het meeste werkt, zijn bij de Rümkegroep aangesloten. Van Gent promoveerde in oktober jl. op onderzoek naar een geschikte behandeling ter voorkoming van nieuwe “manische of depressieve episodes”.

Het klassieke beeld van MDS bestaat volgens hem uit een periode van neerslachtig (meestal to maximaal een half jaar) afgewisseld door een periode van manische activiteit. De omgekeerde volgorde is overigens ook mogelijk.

De manische fase omvat meer dan wat vrolijkheid en activiteit. Dát heeft iedereen wel eens. De manie gaat volgens Van Gent verder, is veel heftiger. Alles gaat vlugger: het praten, het denken. Patiënten menen dat ze alles kunnen, ze hebben meer energie nodig en zijn niet moe, hoewel ze maar een paar uur of helemaal niet slapen. Toch voelen ze zich fit. Ze hebben grootheidsfantasieën en lijden aan zelfoverschatting. Ze geven gemakkelijk geld uit en kopen soms ook ndingen die ze helemaal niet kunnen betalen. Manisch-depressieven laten nogal eens een sociale puinhoop achter.

Total-loss

De manie kan ook gevaarlijk zijn. Patiënten kunnen agressief worden als ze worden tegengesproken, juist omdat ze er zelf van overtuigd zijn dat ze alles juist dien en goed doen. Autorijden kan bijvoorbeeld riskant zijn. Manische mensen nemen soms onverantwoorde risico’s. Hele ritsen bekeuringen kunnen het gevolg zijn.Van Gent: “Ik heb eens een patiënt bij me gehad die tijdens manische perioden diverse auto’s total-loss had gereden.”

De depressieve fase wordt gekenmerkt door een diepe neerslachtigheid. De patiënt ziet alles negatief, voelt zich (onterecht) schuldig, is onzeker, heeft een vertraagd denkvermogen, is vergeetachtig en kampt met concentratieproblemen. De depressie begint vaak met slaapstoornissen. Moeheid, al direct na het opstaan, futloosheid en een sterk verminderde vitaliteit zijn het gevolg. Ook de eetlust is verminderd.

Van Gent: “Gemiddeld duurt de depressieve fase een half jaar. Maar wie depressief is, kan dat niet overzien. Vaak wordt gedacht dat het nooit meer overgaat. Gevoelens als “het leven heeft geen zin meer” en “deze ellende is niet meer te dragen” overheersen vaak. Dat kan leiden tot gedachten aan zelfmoord. Het is dan ook een ernstig ziektebeeld. De suïcidekans ligt maar liefst 20% hoger dan bij de overige bevolking. vooral als het ziektebeeld niet door huisartsen wordt onderkend, kunnen patiënten risico’s lopen.”

In het lichaam doen zich ook biochemische veranderingen voor. Er zijn verlaagde waarden van de hormonen adrenaline en cortisol, terwijl tijdens de manische epidode die hormonen zijn juist verhoogd.

Voorkomen

Door mensen met een manisch-depressieve stoornis lithium te laten slikken kan gelukkig in veel gevallen worden voorkomen dat de ziekte terugkomt. Lithiumcarbonaat is een zout. Het voorkomt zowel de depressieve als de manische episode, zo werd in 1953 ontdekt. Van de patiënten die lithium krijgen, kan 30 procent weer volledig normaal in maatschappij en gezin functioneren. Zij krijgen de ziekte nooit meer terug. Bij nog eens 30 procent doen zich nog wel schommelingen voor, die bijgestuurd moeten worden. Maar die episoden zijn korter en minder heftig dan zonder lithium.

“Het is daarom van groot belang dat mensen hun lithium blijven slikken,” zegt van Gent. “Patiënten met wie het jaren goed gaat, denken echter nogal eens: waarom heb ik die medicijnen nog nodig? Er zijn er dan die stoppen. Vaak omdat ze moeite hebben met het etiket manisch-depressief. En dan komt de ziekte weer terug. Daar kun je vergif op innemen. Binnen twee jaar staat ruim 80% weer met problemen op de stoep, zelfs als ze al vijf jaar lithium hebben gebruikt.”

Vooral de beginnende manie is in dit opzicht verraderlijk. Het is heel moeilijk om mensen die manisch worden daarvan te overtuigen. Ze voelen zich volgens Van Gent namelijk prima. Alles gaat goed. Een veelgehoorde uitspraak is: “Ik ben nu juist goed en niet meer depressief.” Ze denken dat ze geen medicijnen meer nodig hebben.

Groepstherapie

Om te kijken of mensen met een manisch-depressieve stoornis beter konden worden gemotiveerd hun lithium te blijven gebruiken, startte Van Gent in 1981 voor het eerst met groepstherapie. De formule bleek te werken. “Mensen voelden zich psychisch sterker. Na vijf jaar hebben we de effecten geïnventariseerd bij 25 patiënten. Zij hadden daarvoor gemiddeld 3,5 jaar lithium gebruikt. In die 3,5 jaar werden ze 21 keer opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis. Vaak omdat ze stopten met lithium of omdat ze het niet goed in de gaten hadden dat het fout ging. Vervolgens hebben we diezelfde mensen groepstherapie aangeboden. En weer na vijf jaar follow-up-onderzoek gedaan. Het aantal opnamen bleek te zijn teruggelopen naar acht. Dat is dus een heel groot verschil,” concludeert Van Gent.

Hij heeft inmiddels heel wat groepen behandeld. Op de lithiumpolikliniek heeft de Utrechtse psychiater thans zo’n 130 patiënten onder behandeling. Globaal de helft wil meedoen aan de groepstherapie, die is gericht op het verwerken van problemen, het zelf leren herkennen van het ziektebeeld en de episoden die zich voordoen.

Tien sessies

Dr. Van Gent: “De therapie omvat tien sessies van anderhalf uur. In elke groep zitten zes tot acht patiënten. Ik vertel hen alles over het ziektebeeld en hoe ze zelf met kleine maatregelen kunnen voorkomen dat het uit de hand loopt. Je zou het patiëntgerichte tips kunnen noemen. Onderling wisselen ze natuurlijk ook ervaringen uit. Wat het ziektebeeld betreft besteed ik aandacht aan de symptomen van manie en depressie, erfelijkheid, zwangerschap, omgaan met de partner en andere familieleden, de werkgever, enzovoorts. Je zou het een soort gedragsgerichte groepstherapie kunnen noemen.”

De Utrechtse psychiater wijst in dit verband op de Nederlandse stichting voor manisch-depressieven. Op bijeenkomsten geven zij vergelijkbare voorlichting. Die formule werkt volgens hem ook goed.